Un homosexual declarado na corte de Afonso X?

Velaquí o artigo desta semana en Galicia Hoxe:

Alén do previsíbel?
Cantigas medievais e sexo entre homes

Se lle pedísemos a un grupo de xente que fechase os ollos por uns segundos e que imaxinase unha escena calquera vinculada coa frase “homosexualidade na Idade Media”, abofé que boa parte das persoas alí reunidas traerían á súa mente algún tipo de tortura inquisitorial. Con toda probabilidade, verían un facho a piques de acender unha pía de leña seca baixo os pés duns condenados. E cómpre comezarmos rompendo desde xa con ese tópico.

Como teñen demostrado rigorosas investigacións realizadas desde a década de 80, son moi poucos –tanto cualitativa como cuantitativamente– os casos documentados, nesta ben longa etapa histórica, de torturas a varóns ou a mulleres por ese motivo. Como sentenciou John Boswell con certo sarcasmo, “moitas das minorías europeas padeceron máis durante a ‘Renacenza’ que durante os ‘Tempos Escuros’”. No entanto, a imaxe tópica segue aí, ben afincada como un prexuízo inexpugnábel, e non só para o caso da homosexualidade; así nolo demostra por exemplo o uso figurado do adxectivo medieval como sinónimo de ‘intolerante’, ‘opresor’ etc. Como lle canta Lily Allen a un homófobo no seu tema “Fuck you”: “Your point of view is medieval”.

O citado John Boswell é o autor de dúas obras que son verdadeiros alicerces do estudo da homosexualidade na antigüidade clásica e, de forma máis singular, na Idade Media. Trátase de Christianity, Social Tolerance and Homosexuality. Gay People in Western Europe from the Beggining of the Christian Era to the Fourteenth Century e o seu inxente traballo póstumo Same-Sex Unions in Premodern Europe. Hai traducións para o español de ambos os libros, mais están esgotadas desde hai anos.

No primeiro destes volumes, o que foi profesor de historia medieval na Universidade de Yale debrúzase cunha ollada limpa sobre o período que vai estudar e tenta xuntar o maior número posíbel de pezas que lle permitan compor un puzzle amplo e con suficiente profundidade de campo. O esforzo que el mesmo invoca é o da obxectividade. Subliña que o seu labor como historiador non é eloxiar nin culpar, senón “to record and explain”, rexistrar e explicar, mais que se alguén considera que o seu é un posicionamento partidario é porque se puxo como meta fuxir das actitudes negativas contra a homosexualidade que lle son coetáneas.

Boswell evita a proxección dos prexuízos actuais e resetea as fontes documentais, para volver lelas como quen parte de cero, co cal obtén uns resultados verdadeiramente abraiantes. Até onde eu coñezo, os seus traballos poden ser matizados nalgúns aspectos, mais non están superados por ninguén.

Ao historiar o prexuízo anti homosexual, que para el é un caso moi acaído para estudar a evolución da intolerancia en xeral, quítalle o seu verniz de naturalidade e intemporalidade e devólveo como resultado dun proceso social e –redundemos as veces que for necesario nesta familia léxica– histórico. Non é estraño que, malia achegaren outras conclusións, os seus estudos fosen recibidos con profundo entusiasmo por Michel Foucault, quen, a partir doutras fontes documentais, xa tentara xeneralizar unha Histoire de la sexualité, que marcou un punto de inflexión nesta liña de investigación.

É unha mágoa que nin John Boswell nin Michel Foucault consultasen para estas súas pesquisas o corpus cancioneiril galego-portugués medieval. Non o digo por ningún estraño chauvinismo, que tantas veces se nos achaca se quixermos simplemente lembrar que Galiza existe no mapa e ten historia. De feito, é innegábel que este reino é o centro produtor (así como creador e irradiador de modelos) dun dos maiores tesouros documentais e literarios da Idade Media. Algúns destes textos depárannos sorpresas que nos obrigan a repensar e revisar tamén as conclusións a que chegaron investigadores como os citados.

Os documentos para estudar as relacións sexoafectivas son eminentemente literarios. No caso galego-portugués medieval, unha fonte privilexiábel de coñecemento son as sátiras que, a través do riso, ofrecen un mapa máis verosímil da realidade social que as previsíbeis e ben comportadas cantigas de amor ou –salvando algunhas excepcións– as de amigo. Dentro do corpus que chegou até nós rexistramos máis de 80 composicións onde existe algunha referencia literal ou (sobre todo) equívoca a relacións íntimas entre mulleres ou entre homes. Non falamos, pois, dun tema secundario nin marxinal.

Ás veces, a súa aparición é tan chocante que mesmo algúns editores se forzaron en interpretar o que aparece nos manuscritos de forma diferente ao que estes nos din. Reparemos, por exemplo, neste texto de Pero da Ponte, un compositor áulico que se supón de orixe galega:

Dom Tisso Pérez, queria hoj’ eu
seer guardado do trebelho seu
e er doar-lh’ o batom que fui meu;
mais nom me poss’ a seu jogo quitar,
e, Tisso Pérez, que demo mi o deu,
por sempre migo querer trebelhar?

De trebelhar mi há el gram sabor
e eu pesar, nunca vistes maior:
ca nom dórmio de noite com pavor,
ca me trebelha sempre ao lũar.
[Que] demo o fezo tam trebelhador,
por sempre migo querer trebelhar?

Cada que pode, mal me trebelhou,
e eu por en já mi assanhando vou
de seu trebelho mao, que vezou
com que me vem cada noit’ espertar,
e Tisso Pérez, demo mi o mostrou,
por sempre migo querer trebelhar?

Os cancioneiros son clarísimos no segundo verso: “guardado”, cun o final ben redondo e nítido. Porén, até as edicións de Saverio Panunzio e Graça Videira Lopes, transcribiuse como “guardada”, para así evitar a lectura declaradamente homosexual desta composición, aparentemente insólita e única.

Manuel Rodrigues Lapa resistiuse a esta edición e no seu monumental volume Cantigas d’escarnho e de maldizer dos cancioneiros medievais galego-portugueses feminizaba a voz que se queixa nestes versos. Aínda optando por “guardada”, Lapa anotou: “Cantiga de sentido confuso e que admite duas interpretações: uma que desabona a compostura moral do grande escritor galego, por no-lo mostrar muito à vontade nos seus vícios de pederasta, que também lhe serviam de tema, como se vê em outras composições; outra que consiste em vermos nela uma cantiga de mulher, a qual se queixa da insistência de certo Fulano em se servir dela, a seu pesar.” É rechamante que o profesor da Anadia privilexie na súa lectura unha interpretación que non escolle á hora de editar o texto.

Xa coa composición restituída, entendeuse como unha sátira contra a homosexualidade, en concreto de Tisso Pérez, que se nos nomea claramente, ben ao contrario da mesura prescrita para os outros xéneros. Mais se lermos os versos na súa literalidade, veremos que non é así. Non se lle recrimina a Tisso Pérez en ningún momento que goste de homes. O que se lle afea é, como sinalou Paulo Roberto Sodré, “a luxúria compulsiva, o desejo obcecado, o ‘trebelho’ incómodo”. Aínda nas palabras deste profesor brasileiro, “se há ensinamento aí, talvez seja o de que Tisso Pérez aprenda a dosar seus impulsos ao luar, exercitando-se melhor na prática amorosa e agradando o queixoso e sanhudo amante”. O motivo da burla, pois, non é que se deiten dous homes, senón a insistencia e o abuso. Se se ler “guardada” en troca de “guardado”, non se precisarían maiores explicacións.

É posíbel que Pero da Ponte sinalase aquí, a través do xogo trobadoresco, un episodio biográfico coñecido na Corte? Ou trátase máis ben dun maldizer aposto; isto é, colocado na boca doutra persoa, que sería a escarnecida? Para a semana trataremos sobre isto porque, como dicía liñas arriba, esta composición non é tan insólita como parece.

Antínoo

É probábel que a máis famosa parella de amantes do mundo romano sexa a de Hadriano e Antínoo. Hadriano (...) foi o máis notábel dos "cinco bos emperadores". Fixo un goberno pacífico e produtivo e foi o primeiro emperador que, despois de Tiberio, se retirou en paz en lugar de sucumbir asasinado ou morrer no campo de batalla. Parece que foi exclusivamente gai.

Pouco se sabe de Antínoo, o mozo grego de quen Hadriano se namorou profundamente, salvo que o afecto que o emperador lle exhibiu provocou abraio e admiración mesmo no temperán Imperio, saturado de paixóns. Antínoo afogouse no Nilo mentres o cruzaba con Hadriano no ano 130. O emperador quedou desconsolado e chorou "como unha muller".

Hadriano deificou a Antínoo e estabeleceu un oráculo no seu nome en Mantinea, con misterios anuais e un festival cada catro anos. En Atenas, Eleusis e Argos estabelecéronse xogos no seu nome, que se seguían celebrando mesmo douscentos anos despois da súa morte. O emperador tamén fundou na súa honra unha cidade sobre o Nilo (entre Menfis e Tebas) e construíu grandes camiños que levaban a ela para asegurar a súa prosperidade. Dión Casio conta que Hadriano erixiu estatuas na honra de Antínoo "en todo o mundo" (...) e a súa imaxe sobrevive hoxe en día na escultura, a arquitectura, a pintura, as moedas e a literatura helenísticas: "A construción máis elevada e máis característica do período de Hadriano foi a creación da personaxe de Antínoo" [Eugenia Strong].

John Boswell, Cristianismo, tolerancia social e homosexualidade

Cando, como e por que emerxe o odio anti homosexual

Velaquí o meu artigo desta semana en Galicia Hoxe:

A homofobia e o heterosexismo
Cando, como e por que emerxe o odio anti homosexual

Homofobia é un termo, creado sobre a palabra homosexualidade, que se vén utilizando desde a década de 70 e que patoloxiza o odio anti homosexual. Podemos definilo como unha estrutura obxectiva e incorporada que é imposta pola orde estabelecida através da violencia simbólica, organizando un esquema de percepcións, pensamentos e accións contrario á homosexualidade e aos e ás homosexuais.

Para alén do uso do termo homofobia en xeral para gais e lésbicas, creouse outro termo específico para as mulleres: a lesbofobia, que ten como trazo particular a misoxinia, o cal fai que se explicite tamén acentuadamente nos varóns gais. Para Alberto Mira,“a lesbofobia é un odio menos ‘irracional’ que a homofobia en xeral, xa que se integra nun consistente proxecto masculinista para discriminar as mulleres e desautorizar o seu desexo”.

O matiz patolóxico e individualizado do termo homofobia levou á aparición e consolidación doutra denominación que subliñase a idea de que se trata dunha cuestión de poder social: heterosexismo. Este último concepto emparéntase moi directamente co de sexismo, proposto polo movemento feminista para se referir aos desequilibrios sociais relacionados co xénero.

Naturalizar o cultural

O preconcepto anti homosexual está, pois, totalmente naturalizado, polo cal cómpre, en palabras do sociólogo Pierre Bourdieu, “desmontar os procesos que son responsábeis pola transformación da historia en natureza, do arbitrario cultural en natural”. Fagamos un percurso a uña de cabalo por esta súa historia.

Entre os interditos sexuais existentes nas sociedades greco-romanas non había ningún que dixese respecto ao sexo do parceiro ou parceira, senón a distincións de poder ou outras prohibicións tradicionais. O historiador Paul Veyne subliña estas dúas fronteiras fundamentais: practicar sexo durante o día ou sen estabelecer escuridade e que a parceira na relación heterosexual estea completamente núa. Con certeza, na sociedade romana considerábanse os desexos e as prácticas físico-afectivas intermasculinas como máis unha posibilidade dun amplo leque.

No período que vai do comezo da Era Cristiá ao final do Medievo, as sociedades europeas variaron de vagar as súas actitudes a respecto de varios grupos minoritarios. En palabras do medievalista John Boswell, estes, “que formaban partes indiferenciábeis da gran corrente social, pasaron a constituír grupos marxinais segregados, desprezados e, ás veces, severamente oprimidos”. Ademais dos homosexuais, estarían nesta mesma situación as e os ciganos, as e os xudeus, etc. Son paradigmáticas destas perseguicións as cazas de bruxas e a loita virulenta contra a herexía. A Igrexa xustificou as torturas e execucións dos membros destes grupos. Fronte ao tópico tan arraigado no noso imaxinario, temos que facer notar que tales prácticas non foron moi empregadas até o fin da Idade Media e xa na Renacenza.

A homofobia configúrase, pois, a resultas da moral do decadente Imperio Romano e a nova mentalidade imbuída de estoicismo que triúnfa no Occidente. Deixándomos aberto un amplo abano de máis de cen anos, debemos datar entre fins do século XII –ou, quizá mellor, comezos do XIII– e o século XIV o nacemento deste prexuízo. Unhas décadas antes, dábanse as primeiras manifestacións anti homosexuais, que aínda non “gozaban” do predicamento que ben cedo gañarían. Aí temos o caso d’ O libro de Gomorra, de San Pedro Damián, mal aceptado pola xerarquía cristiá.

No século XI, co proceso reurbanizador e o conseguinte nacemento da burguesía, o ambiente que se respira non é propicio para que estas fóbicas ideas se estendan. Como explica con toda clareza Xosé Chao Rego, nesta altura, “na Igrexa déronse dúas actitudes opostas: mentres un pequeno e ruidoso número de ascetas satanizaba a homosexualidade como delicto comparable ó asasinato, as autoridades eclesiásticas resistiron esa batida vociferante e non aplicaron as penas solicitadas polos exaltados”.

Da tolerancia á represión

As historiadoras e os historiadores non coinciden á hora de se explicar a mudanza entre a “tolerancia” dos séculos XI e XII e a represión do XIII e XIV. As hipóteses son diversas, mais se hai algo que semelle resultar axial para explicar este nacemento da intolerancia é o xurdimento do goberno absoluto. É no século XIII cando se desenvolveron, en aras totalizadoras, os sistemas burocráticos de goberno. Estes trouxeron consigo un ríxido estabelecemento da xerarquía social que conlevou unhas estritas normas de control sexual, pois no sexo se baseaban as alianzas e herdanzas desta sociedade de estamentos.

Nunha interesantísima investigación, o xurista Francisco Tomás y Valiente realiza un esquema onde se pode ver que os graos da gravidade pecaminosa se marcan segundo afecte á orde estabelecida. Tomás y Valiente indica xa no seu traballo que a que el presenta, e aquí sigo simplificada e esquematizada, non é a únida gradación que se podería facer para a época. As súas fontes para dar esta clasificación son Santo Tomé –e a Segunda Escolástica española– e un confesor do século XVII que describiu en libro diversos casos morais.

Nun primeiro momento, a “homosexualidade” non sería un dos principais brancos de interdición. Estarían por diante a fornicación, o estupro, o adulterio, o incesto e o sacrilexio. Axiña fará a sua aparición o pecado contra natura, que inclúe calquera acto sexual do cal non se pode derivar a procreación, onde se abranxían desde a masturbación até a penetración anal –homo ou heterosexual–, pasando pola bestialidade (considerada como o mantemento de relacións sexuais con seres non humanos: animais ou mesmo diaños, grazas aos cales se poderían meter neste saco, por explicación sobrenatural, moitos tipos de relacións sexuais problematizadas). Considérase que o sodomita recusa colaborar coa obra divina ao transgredir as regras de procriación e rachar a orde universal.

Téndese a uniformizalo todo, procurando unir as cousas por sistemas: a teoloxía, o saber secular, o dereito, etc. É neste contexto que nace a Inquisición, coa funcionalidade de eliminar as e os diverxentes.

É en Castela a mediados do século XIII onde se data a primeira referencia que un dereito civil europeo fai á “natureza” para a condena a morte dos sodomitas. Trátase dun edito real en que se prohibía aos monxes abandonaren as ordes, que achegaba anexa a lei relativa ás relacións sexuais entre varóns. No Código das Sete Partidas que redixiu Afonso X O Sabio, novamente se salienta a natureza como fonte de xuízo para esta cuestión e se fala do pecado “sodomítico” e dos seus castigos civís.

O sexismo patriarcal e as novas condicións de controlo sexual posteriores ao século XIII alicerzaron a proliferación discursiva homófoba da Contrarreforma e a configuración do rexime de sexualidade que hoxe nos pode parecer eterno, natural e inmutábel, cando a historia nos amosa como e cando foi construído.

Sátiras homófobas medievais

Velaquí o artigo desta semana en Galicia Hoxe:

Sátiras homófobas medievais
Achegamento ao escarnho e mal dizer de temática homosexual

A etapa da historia da literatura galega máis analizada internacionalmente é a medieval, debido a que entra dentro dos obxectos de estudo privilexiados pola Romanística e, sobre todo, porque esa etapa está compartida coa literatura dun estado soberano, Portugal, o que a converte tamén en materia académica nas súas vellas colonias, significativamente o Brasil.

Recuperar as sátiras

Como é sabido, o proceso de recuperación do noso corpus cancioneiril medieval comeza no século XIX e culmina no XX, de modo que as achegas críticas a estes textos son estritamente contemporáneas. Mais desta divulgación ficou marxinado durante décadas o xénero das sátiras, debido á súa linguaxe obscena e procaz. Estas non puideron ser coñecidas máis alá de restritos círculos académicos até a edición en 1965 das Cantigas de escarnho e de mal dizer dos cancioneiros medievais galego-portugueses, compiladas por Manuel Rodrigues Lapa, o profesor galegófilo nado na Anadia e do que se conmemoran neste ano as dúas décadas do seu falecemento.

Nesta edición de Lapa hai cantigas que falan directa ou indirectamente (por medio da aequivocatio de varios sentidos que hai que interpretar) de relacións sexoafectivas entre mulleres ou entre homes. Tendo en conta as súas interpretacións anotadas, serían vinte e catro cantigas de relacións entre varóns e tres de lesbianismo. Pesquisas posteriores foron ampliando a nómina, alicerzándose no traballo previo realizado polo profesor portugués.

Aínda que a través dunha explicitación obscena, literalmente ou por medio de equívocos, nestes textos ofrécese unha visibilidade singular dunha posibilidade de relacionamento que estaría directamente censurada en épocas posteriores. Penso que pola cantidade de composicións e por abordaren un tabú, varios investigadores e investigadoras téñenas clasificado como un grupo particular de cantigas. Porén, hai que ter presente que nelas a homosexualidade non sempre é albo da crítica, senón un argumento para a mesma.

Resituar na historia

Na década de 80 do século XX, o medievalista ianqui John Boswell divulgou unha moi documentada investigación na cal analizou a historia do prexuízo anti-homosexual, do cal xa falamos nalgunha ocasión anterior nesta páxina de Galicia Hoxe. Argumenta Boswell que na Idade Media é cando comeza a xeneralización da homofobia, non sendo esta en absoluto intemporal.

Malia traballos como o de Boswell, o primeiro e o máis habitual que chama a atención ao repararmos na crítica literaria sobre as nosas sátiras é que estas se presentan des-historificadas; isto é, como se confeccionar unha cantiga vexatoria por / con este motivo for algo que non haxa que cuestionarse na súa xénese, como se “sempre fose así”.

Mais o principal problema está en que este achegamento ás sátiras sobre a (homo)sexualidade se pode producir nunha linguaxe inzada de xulgamentos morais, como fai o propio Manuel Rodrigues Lapa na súa edición. Estes xulgamentos véñense sumar aos xa de seu indicados nas propias cantigas. Repárese na linguaxe do profesor da Anadia: “esse vício feminino”, sinala na cantiga sobre María Mateu, a quen Afonso Eanes do Cotón apón que é tan “gostosa de conos” como o é el; “maus costumes” para as relacións entre unha soldadeira e “a sua manceba” da composición “Direi-vos ora que oí dizer”, de Joán Vásquiz de Talaveira; “vícios contra a natureza”, para a cantiga en que Joán Baveca critica Bernal de Bonaval, etc.

Estes exemplos non quitan que o investigador da Anadia sexa quen interprete por vez primeira determinados equívocos como alusións a relacións intermasculinas ou interfemininas que hoxe chamariamos homosexuais, sendo innegábel que os seus contributos son fundamentais para estudarmos o repertorio satírico medieval galego-portugués, tamén neste aspecto. Así, malia que as súas expresións sexan preconceptuosas e pouco exactas, Lapa tenta ser rigoroso e non fuxir do tabú.

Sátiras homófobas?

A sátira, claro, é un xénero literario que implica xerarquía nas posicións. Como consecuencia, o obxecto da sátira preséntase como unha alteridade coa cal non sería posíbel a identificación: a perspectiva desde a que se satiriza inclúe tamén á lectora ou ao lector (ou, como no caso medieval, a quen escoita). Se o posicionamento da crítica é ese mesmo, en troca de explicar a sátira, prodúcese unha adhesión á mesma.

Ademais, é moi importante reparar en se o que dunha perspectiva actual (da crítica literaria ou alén dela) se poden considerar sátiras homófobas funcionaron como tales na altura. Porque pode acontecer que a crítica reescriba no sistema de valores das obras segundo o sistema de valores desde o cal se analiza, como acontece por exemplo nas sátiras latinas. Así o ten sinalado Alberto Mira, no seu referencial dicionario enciclopédico Para entendernos: “As intencións eran varias: Catulo e Marcial non sempre adoptan unha posición moralista na súa crítica, mentres que Xuvenal parece criticar a homosexualidade como vicio que leva á decadencia; aínda que noutros poemas misóxinos a amosa como preferíbel ao matrimonio [heterosexual]. Nos casos da sátira latina, a crítica diríxese aos vellos que se pintan e perseguen mozos, o cal se considera pouco decoroso. Na realidade, máis que contra a homosexualidade, trátase de sátiras contra o finxir o que non se é.”

O caso galego-portugués

Na maioría dos exemplos identificábeis nas cantigas medievais galego-portuguesas acontece xustamente que as prácticas e os desexos intermasculinos non son o centro da sátira, senón un instrumento para lograla, con outra finalidade. Así, nos ciclos sobre Fernán Díaz ou sobre Estévão Anes, vemos as relacións entre homes como unha arma arreboladiza, digamos que dándolle un uso político á homofobia. Non importa aí tanto o que se é como o que se apón. Nas críticas ou desputas entre trobadores e xograres, a sodomía podía aparecer como unha arma efectiva para a ridiculización, como no caso de Sueiro Eanes ou Bernal de Bonaval. Noutras ocorrencias, faise un uso da homosexualidade para subliñar unha alteridade negativa do Islam, como se ten lido nos casos de Álvar Rodríguiz e Joán Fernándiz. No que di respecto ás lésbicas, constatamos que as que centran a sátira sempre son prostitutas, vendo aí que os compositores unen neses seus versos misoxinia e homofobia.

Á parte destes, hai tamén outros casos de sátira que merecen ser obxecto dunha maior e especial atención, onde parece amosarse unha consciencia de colectivo diferenciado que os manuais nos din que non sería propio da época. Refírome a esas composicións en que se fai referencia a homes que teñen relacións con homes vistos como un grupo perigoso, composto polos “fodidos” e “os seus maridos”. Un tema que con certeza abordaremos nunha próxima colaboración nesta páxina.

Cronoloxía e modelos de 'homosexualidade'

No meu artigo desta semana en Galicia Hoxe fago unha aproximación sintética e esquemática á cronoloxía e aos modelos de 'homosexualidade'.

Delimitando o concepto ‘homosexualidade’
Unha achega esquemática á súa cronoloxía e aos seus modelos

No primeiro volume da súa Historia da sexualidade, a mediados da década de 70, Michel Foucault fai unha proposta que será crucial no desenvolvemento dos estudos gais e lésbicos: considera que se pode datar a fins do século XIX a construción do homosexual como individuo específico, caracterizado pola súa sexualidade, non un vago suxeito xurídico ou persoa que comete uns determinados pecados (sodomita) ou transgresións (libertino). En termos xerais, esta teoria é unanimemente aceptada. Foucault chega a ofrecer unha data exacta, 1870, o cal foi con razón severamente criticado, xa que se trata dun proceso social complexo, non delimitábel até eses extremos. Sexa como for, este aspecto é só a tona do seu contributo e non o seu cerne. Máis relevante é o facto, non observado decote, de que 15 anos antes, na súa Historia da loucura, Foucault propuxera outra data diferente: o século XVII.

Isto non quer dicir, en ningún dos dous casos, como simplistamente se ten interpretado algunhas veces, que a homosexualidade sexa un construto e a heterosexualidade sexa algo “natural”: a heterosexualidade insérese no mesmo proceso de configuración da orde sexual que o seu contrapunto. Tampouco significa que non existan relacións afectivas intensas ou prácticas sexuais intermasculinas ou interfemininas previamente ao século XIX: é máis, son documentábeis desde a mesma prehistoria.

O historiador John Boswell fala de tres tipos de teorías que poden delimitar a homosexualidade, que denomina A, B e C. As teorías de tipo A postulan que todos os seres humanos son sexualmente polimorfos (collendo a terminoloxía freudiana), isto é, que poden desenvolver interaccións sexoafectivas de calquera tipo, mais hai circunstancias externas que determinan a súa expresión. Segundo as teorías de tipo B, existen dúas ou máis categorías que se diferenciarán case sempre na elección do obxecto sexual (p. ex., pensar que en todas as sociedades e épocas se diferencia por hetero/homo/bisexuais). Por último, as teorías do tipo C consideran correctas e naturais unha forma de respostas sexuais e incorrectas e antinaturais as demais.

No caso A podemos falar, segundo Boswell, de “nominalismo”, xa que as etiquetas homo / hetero se presentan como convencións arbitrarias; noutras palabras, o construcionismo. As teorías B vínculanse co esencialismo, que Boswell denomina “realismo”. Reparemos en que aí se considera que hai unha “verdadeira” identidade sexual que non se constrúe, que é consubstancial á persoa. O último grupo de teorías non describen, senón que prescriben.

Seguindo a obra de Foucault, podemos dicir que a homosexualidade aparece, en principio, como unha categoría de discurso en case todas as culturas, adquirindo valores diferentes. Esta categoría intégrase na percepción cotiá do mundo, igual que outros conceptos como familia, lei, felicidade etc. O que parece evidente é que prácticas homosexuais houbo ao longo de toda a historia e que pode haber características concretas recorrentes, secularmente vinculadas a esas prácticas. Tan evidente como que esas prácticas, cando se converten en conceptos do discurso, difiren profundamente en cuestións como a delimitación (até onde?), ontoloxía (que?) e a valoración moral.

Hai unha serie de modelos históricos de relacionamento que aparecen ligados ao particular concepto de homosexualidade construído contemporaneamente. Relacionaremos estes modelos a seguir, partindo dun esquema realizado por Alberto Mira, no seu dicionario enciclopédico Para entendernos:

1. Homosexualidade ritual.- En varias culturas antigas. P. ex.: a prostitución ritual, que serve para tranquilizar os deuses.

2. Pederastia.- Na Antiga Grecia e na cultura islámica tradicional, entre outras. Xeralmente, dous varóns: un adulto e un adolescente imberbe. Na relación sexual, o adulto ten o rol “activo”; na emocional, exerce de mestre. Trátase dun modelo misóxino, pois a súa pretensión é estabelecer lazos de unión interxeracional que exclúan as mulleres dos círculos de poder.

3. Interclasismo.- Na Roma clásica. Xeralmente tamén había diferenza de idade e distribución de roles.

4. Sodomía.- Na Idade Media, no mundo cristián. Non fica claro quen comete sodomía: apenas que é un pecado de índole sexual (cunha ampla gama de posibilidades) e que se chega a asociar con algunhas herexías. Non é propiamente “homosexualidade”, aínda que se ten feito unha errónea equivalencia retrospectiva.

5. Travestismo.- Eixo de diferentes subculturas ocidentais entre os séculos XIV e XIX (p. ex., as Molly Houses de Inglaterra). Non se configura a través do desexo ou das prácticas sexuais, senón polo rol. Ao longo da historia, homosexualidade e travestismo aparecen como fenómenos independentes. Uniranse con forza a partir do século XIX, co discurso que patoloxiza a homosexualidade como inversión. (Aínda á parte, está a figura da transexual, que é a persoa bioloxicamente varón que desexa ser muller, ou á inversa, e, unha vez operada –cousa que se consegue realizar desde 1952–, costuma optar pola heterosexualidade.)

6. Helenismo.- Aparece na Renacenza ocidental (o Humanismo reintroduce os clásicos greco-latinos, que traen visións non homófobas), gañando forza no século XVIII, co novo revisitar dos clásicos, cos seus canons de beleza centrados máis no masculino que no feminino. Trátase dun discurso artístico e elitista de carácter retrospectivo, pois expresa o desexo homoerótico a través das fórmulas estéticas greco-latinas, que se converteron no mito homosexual por excelencia. A pesar de que o seu uso é especialmente feito polos varóns, tamén se utiliza desde o lesbianismo, tanto en referencia a Safo de Lesbos como ás amazonas.

7. Amizades íntimas.- Este modelo podemos encontralo practicamente en calquera época, aínda que moi especialmente nos sécs. XVIII e XIX. A conceptualización da amizade tamén difere diacronicamente, e en moitos casos tócase coa propia idea de “amor” (cfr. as “heterosexuais” cantigas de amigo). Xa de vello é complexo resolver a suposta dicotomía entre a “amizade” e o “amor”. Moitas das chamadas “relacións de amizade” están baseadas no desexo ou conlevan diferentes roles; quizais no que se diferencian do amor –e só en parte– é na súa secundarización dos actos sexuais. Exs.: os matrimonios á bostoniana ou a camaradaxe intermasculina.

8. Patoloxía.- Desde o último cuarto do século XIX, no Occidente. Nacen o homosexual e a homosexual, como “doentes” que identificar por invertidos.

9. Psicanálise.- Desde os anos 30 do século XX. Parte do modelo patolóxico, modificándoo cunha lectura homófoba –cos prexuízos do modelo sodomítico– da obra revolucionaria e liberadora de Sigmund Freud. Etioloxicamente, a homosexualidade explicarase polo “desvío” na elección do obxecto de desexo, pasando a un segundo lugar as prácticas.

10. Gai.- Configúrase xa nos anos 20 e estoura en 1969. Responde ás categorizacións homófobas. É central a idea de identidade e autoidentificación: tanto positivamente (o orgullo) como no que se podería ler negativamente (drag-queens, desfiles carnavalescos, etc). Trátase dunha identidade occidental e urbana e, por moito que se presente como un absoluto e un ideal, deixa fóra a moitas persoas e moitos modelos de relación.

11. Queer / antigai.- Desde a década de 90 do século XX (aínda que os seus xermolos se vexan con anterioridade). Embora o desexo homosexual se manifestar orgulladamente, cuestiónase a posibilidade de que exista unha identidade social estábel baseada nese desexo. Estes modelos baséanse na transgresión.

Está a vista de ollos que ningún dos modelos de homosexualidade indicados ten grande estabilidade, e nin presentan moitas concordancias entre eles. Sobre isto teremos que incidir nunha próxima semana.

Máis repercursións do artigo sobre os matrimonios homosexuais na Galiza medieval

Vexo tamén que a noticia tivo repercusión en Chuza, onde foi a nova máis votada de onte, e en Menéame. Neste último caso, resúltame algo difícil facer un repaso dos seus 76 comentarios, porque a maioría son de trolls. Así e todo, entre os comentarios irónicos que se coaron na disputa, escollo este: Y en aquel tiempo, ¿qué dijo Fraga?

Ademais, un usuario de Menéame tamén comparte a información sobre unha lápida da segunda metade do século IV localizada en Huesca onde se di: "Rufu dulcissimo coniugi suo Viuentius sepulcrum adorna[u]it", isto é: "Viventius adornou este sepulcro para o seu docísimo cónxuxe Rufo".

No proceso de elaboración do meu artigo, procurei a existencia de algunha lápida ou documento de algún tipo semellante da época romana no territorio da actual Galiza, mais non os dei encontrado, aínda que tiveron que existir, xa que se conservan noutros lugares do Imperio. De feito, John Boswell dedica o capítulo 3 do seu libro Same-sex unions in premodern Europe aos matrimonios homosexuais no mundo grecorromano.

Os matrimonios homosexuais na Galiza medieval

O artigo desta semana en Galicia Hoxe vai de recuperarmos memoria histórica: a unión o 16 de abril de 1061 de Pedro Díaz e Muño Vandilaz, seguramente a instucionalización "homosexual" máis antiga que conservemos en Galiza.

Aquí podedes ler o artigo.

[Actualización a 7 de decembro de 2008: A ligazón ao artigo no web de Galicia Hoxe dá agora algúns problemas, así que reproduzo aquí o seu contido.]

Os matrimonios homosexuais na Galiza medieval

Pedro Díaz e Muño Vandilaz institucionalizaron no século XI o seu desexo de viviren xuntos até a morte

Aínda que o título deste artigo poida parecer provocador, non é o caso. Xa a mediados da década de 90 o historiador John Boswell deu ao prelo un moi documentado traballo sobre a institucionalización das unións de parellas do mesmo sexo na Idade Antiga e na Idade Media.

Cunha fonda erudición e armado de tanxíbeis probas escritas, o que foi catedrático de historia medieval na Universidade de Yale puxo en evidencia máis unha vez que o heterosexismo e a homofobia non existiron desde sempre nin existen en toda a parte. Por moi naturalizados que aparenten estar, son resultado da historia e da cultura, non son froitos que se trouxesen de ningún Edén.

Nas súas pesquisas, Boswell demostrou que o cristianismo medieval non foi intolerante co afecto entre dous homes e documentou diversas formas de institucionalización das relacións de pares masculinos na Europa premoderna. O patriarcado fixo que non se saiba de emparellamentos análogos entre dúas mulleres, carentes de todo recoñecemento público.

A vía máis rexistrada foi a denominada “adelfopoiesis” ou cerimonia de irmandamento. Cómpre ter presente que a denominación “irmán” ou “irmá” usábase entre os cónxuxes heterosexuais xa no Baixo Imperio Romano e, coa mesma acepción, nas versións gregas da Biblia.

O ritual de adelfopoiesis, tamén analizado por Alan Bray con novas documentacións e matices, mantiña o mesmo esquema que para unha unión heterosexual, porén centrándose en figuras do santoral ou en citacións bíblicas referidas ás relacións entre dous homes. Os unidos nesta cerimonia costumaban ser enterrados xuntos. Así, o prestixioso teólogo Xosé Chao Rego razoaba que a xente percibiría estes protocolos como un matrimonio, xa que era unha unión emocional permanente recoñecida pola comunidade.

Até onde eu sei, non conservamos en Galiza testemuños de adelfopoiesis. A vía de unión máis antiga entre dous homes que chegou até nós foi o caso de Pedro Díaz e de Muño Vandilaz, probabelmente veciños do actual concello de Rairiz de Veiga.

Pedro Díaz e Muño Vandilaz estipulan mediante escritura pública o 16 de abril de 1061 a súa convivencia xuntos na mesma casa. A través dunha enumeración de actividades cotiás (coidar da habitación, decorala, gobernala, repartir a vestimenta, comida e bebida etc), mostran a súa disposición a partillaren as súas vidas e consignan que deberán ser “amicos bonos cum fide et veritate”, fórmula que lembra os rituais de adelfopoiesis. Mesmo chegan a estipular a obriga de teren as mesmas amizades e inimizades “in totos dies et noctes in omne tempus vel tempora”: todos os días e todas as noites, para sempre. Pedro e Muño márcanse que deben compartir as súas vidas e os seus traballos diarios até o día da súa morte e que, cando iso acontecer, o outro será o seu herdeiro.

Este escrito localizouse no Tombo de Celanova, o cal foi expoliado, como a maioría dos centros de documentación medieval do reino de Galiza, e actualmente está depositado no Archivo Histórico Nacional de Madrid. Xunto con outros tesouros da época, está nun lento proceso de dixitalización para a entrega de copias ao Goberno galego.

Máis que amigos?

A pregunta formulada nesta epígrafe, se estes dous homes eran máis que amigos, é anacrónica, pois parte da idea de que se poden estabelecer claramente nesta época lindes máis ou menos notorios entre amizade e amor. Igual que noutras alturas da historia e en moitas outras linguas e culturas, os conceptos de “amigo” e “amante” non se exclúen. Toda persoa alfabetizada sabe que, por exemplo, os “amigos” e as “amigas” que poboan os nosos cancioneiros teñen claras connotacións eróticas.

O emperador Hadriano e o seu amante por excelencia, Antínoo, constitúen, segundo os historiadores, a “parella romántica” máis famosa da Roma imperial do século I da nosa era (falo de “parella romántica” no senso de que tiñan ligazóns sexoafectivas, non de matrimonio nin uso nin concubinato). O mandatario, doído pola morte do seu favorito, ordenou esculpir bustos, estabeleceu a súa adoración como divindade e ergueu unha cidade na súa honra á beira do Nilo. Case nada! Porén, no Museo del Prado, a placa explicativa denomina “amizade” a relación que ambos mantiñan, neste caso claramente por causas tabuísticas.

Parece plausíbel acreditar, polas implicacións dun documento deste tipo, que hai un fondo de afecto que cos ollos de hoxe adxectivariamos de “homosexual”, mais o certo é que non temos máis probas que que se trata dunha unión “homosexual” no senso de que se desenvolve entre dúas persoas do mesmo sexo. Claro que, mesmo se a ligazón for afectiva e corporal, sempre se podería interpretar como amizade na acepción actual, máxime ao facermos unha relectura histórica imbuídos polo rexime de sexualidade hoxe hexemónico.

O que non se pode negar é que se solemniza unha amizade especial, cuns resultados xurídicos, de convivencia e de herdanza idénticos a un matrimonio heterosexual da altura.

Isto é un matrimonio?

O concepto de matrimonio tampouco é atemporal. Hai pouco, a raíña de España mostraba o seu desacordo porque se puider denominar así (tal e como o estabelece a lei) a unión entre dous homes ou entre dúas mulleres, seica baseándose en motivos históricos. Porén, ipso facto defendeu a voda por amor do seu fillo, príncipe herdeiro, cunha plebea divorciada, como unha modernización para “salvar a monarquía”.

Sofía de Grecia ten que investir argumentos en respaldar esa unión porque sabe que foi e é obxecto de ataques por parte dun sector que considera que a persoa designada como futuro Xefe de Estado por razóns dinásticas non pode casar con quen quixer. De feito, o que fixo o actual Príncipe de Asturias non entraría na definición de matrimonio que existiu na inmensa maioría da historia occidental, referido a un acordo de propiedade que tiña a ver coas herdanzas, desvencellado de posíbeis ligazóns emocionais, que poderían chegar co tempo. Vaites, iso que ás veces se di de que “o roce fai o cariño”.

É indubidábel que, co significado de marcar unha convivencia oficial e dereitos testamentarios, a unión rexistrada no Tombo de Celanova implica os mesmos deberes e dereitos que calquera outro matrimonio da época ou anterior, sendo ben máis que un contrato comercial, porque se estipulan elementos polos que debe rexerse a súa vida en base a unha xunción de “amizade”, non de parentesco nin doutro tipo.

Pode sorprender a alguén que esta unión legal non se exprese con fórmulas relixiosas, mais cómpre ter presente que a Igrexa só comeza a manifestar o seu interese en regular o matrimonio a partir do século X. Foi a partir de 1215 cando o declarou un sacramento para o cal requere a súa intervención; isto é, 50 anos despois deste documento.

Resetear a historia

Se nos desvendarmos de prexuízos, veremos que o amor, o desexo e o gozo están presentes ao longo de toda a historia, só que con diferentes modulacións, tanto nas relacións entre mulleres e homes como nas intermasculinas ou interfemininas, tamén con modelos de institucionalización.

Hai pouco, lembrábase o primeiro matrimonio lésbico en Galiza do que se ten constancia, acontecido no ano 1901 na cidade da Coruña. Merecen parabéns os movementos sociais que se preocupan en manter a memoria fronte á amnesia inculcada. A unión homosexual entre Pedro e Muño seguramente sexa a máis antiga que conservamos na nosa nación. Cómprenos coñecela, porque xa abondou de negacións e silenciamentos.